Kindermishandeling en gevolgen
Wat is kindermishandeling?
Kindermishandeling betekent dat een kind schade oploopt of risico loopt door het gedrag of de nalatigheid van een volwassene of oudere jongere. Het gaat niet om een ongeluk, maar om situaties waarin een kind niet de zorg, bescherming en veiligheid krijgt waar het recht op heeft. Dit kan de ontwikkeling van een kind ernstig in gevaar brengen. Kindermishandeling is altijd een schending van de rechten van het kind, zoals vastgelegd in het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (01). Ook UNICEF (02) benadrukt dat elk kind recht heeft op bescherming tegen geweld, misbruik en verwaarlozing.
We onderscheiden verschillende vormen van kindermishandeling:
- Lichamelijke mishandeling en verwaarlozing
Dit gaat om fysiek geweld zoals slaan, schoppen, schudden of brandwonden toebrengen. Bij lichamelijke verwaarlozing krijgt een kind niet de nodige verzorging, zoals voldoende voeding, medische zorg, kledij of veiligheid.
Voorbeelden: een kind dat regelmatig blauwe plekken heeft van slagen; een kind dat structureel zonder ontbijt naar school vertrekt en geen medische zorg krijgt bij ziekte. - Emotionele mishandeling en verwaarlozing
Hieronder vallen gedragingen zoals uitschelden, vernederen, bedreigen, opsluiten of kinderen getuige laten zijn van partnergeweld. Bij emotionele verwaarlozing krijgt een kind niet de nodige aandacht, liefde, veiligheid of voorspelbaarheid die het nodig heeft om zich gezond te ontwikkelen.
Voorbeelden: een kind dat systematisch voor klasgenoten wordt uitgescholden of vernederd; een kind dat thuis volledig genegeerd wordt en nooit troost of warmte krijgt; een kind dat getuige is van veel conflict tussen ouders (hoogconflictueus ouderschap) of intrafamiliaal geweld. - Seksueel geweld
Er is sprake van seksueel geweld of seksueel misbruik wanneer een kind wordt betrokken in seksuele handelingen of situaties die niet passen bij zijn of haar leeftijd of ontwikkeling. Dat kan gaan van begluren of ongewenste aanrakingen tot expliciete seksuele handelingen. Dit kan gebeuren door een volwassene, maar seksueel grensoverschrijdend gedrag kan ook gebeuren tussen jongeren.
Voorbeelden: een volwassene die een kind dwingt tot ongepaste aanrakingen; een oudere jongere die een kind pornografisch materiaal laat bekijken; een familielid dat een kind seksueel misbruikt.
Niet elk incident of conflict is meteen mishandeling. We spreken van kindermishandeling wanneer er aan meerdere van onderstaande criteria voldaan is (03):
- Het gaat om bewuste daden of nalatigheid (geen ongeluk). Kindermishandeling kan ook niet-intentioneel zijn. Pedagogische onmacht, conflictueuze gezinsrelaties of foutieve opvoedingsovertuigingen zijn voorbeelden van niet-intentionele kindermishandeling.
- Het gedrag of de situatie is vaak herhaald of structureel.
- Er is sprake van een afhankelijkheidsrelatie: dit kan gaan over elke persoon tot wie de minderjarige in een relatie van afhankelijkheid of van onvrijheid staat.
- Het kind lijdt er zichtbare of onzichtbare schade door, of loopt een duidelijk risico op schade.
- De ontwikkeling of veiligheid van het kind komt (ernstig) in gevaar.
Kindermishandeling: een ingrijpende jeugdervaring
Alle vormen van kindermishandeling – fysiek, emotioneel, seksueel of verwaarlozing – vallen onder de ACEs.
Hoe meer ACEs een kind ervaart, hoe groter het risico op:
- Lichamelijke ziekten: hart- en vaatziekten, diabetes, …
- Psychische problemen: angst, depressie, verslaving, …
- Moeilijkheden in het maatschappelijk functioneren: relaties, werk, …
Wat zijn de gevolgen van kindermishandeling?
Kindermishandeling is ingrijpend en kan op zowel korte als lange termijn ernstige gevolgen hebben op meerdere vlakken (06). Deze gevolgen uit zich op verschillende domeinen: impact op het kinderbrein, sociaal-emotionele ontwikkeling, seksuele ontwikkeling en verstoorde kijk op relaties/relationele ontwikkeling. Mogelijke gevolgen zijn onder andere:
Psychische problemen: verhoogde kans op schuldgevoelens, PTSS, zelfverwonding, verslaving en depressie.
Ontwikkelings- en leerproblemen: moeite met schoolprestaties, sociale vaardigheden en zelfvertrouwen; minder gevoel van veiligheid en vertrouwen in anderen.
Lichamelijke klachten: direct letsel tot en met overlijden bij ernstige mishandeling; verhoogde kans op fysieke en psychosomatische klachten zoals hoofdpijn, buikpijn en slaapproblemen;
Daarnaast is er kans op hechtingsproblemen en traumagerelateerde klachten.
Trauma bij kindermishandeling en ingrijpende jeugdervaringen
Hoe iemand een ingrijpende gebeurtenis, zoals kindermishandeling, ervaart of verwerkt, is zeer individueel. Een gebeurtenis kan voor de ene persoon traumatiserend zijn en voor een ander niet. Trauma kan leiden tot verschillende gevolgen voor kinderen, op zowel korte als lange termijn.
Trauma is een dynamisch begrip en kent verschillende definities. Het Vlaams Expertisecentrum Kindermishandeling (VECK) en de Vertrouwenscentra Kindermishandeling (VK) hanteren de volgende definities:
- Trauma is een reactie op een zeer ingrijpende en vaak overweldigende gebeurtenis, die gevoelens van levensbedreiging en hulpeloosheid oproept.
- Trauma is een psychische wonde: overweldigend, overschrijdend voor de capaciteit van het zenuwstelsel, overspoelend en persoonlijk.
Trauma is niet zozeer de gebeurtenis, maar de reactie van het individu op de gebeurtenis. Traumatische stress komt voor wanneer een extreme ervaring het individu overweldigt en aantast (07).
Soorten Trauma
Trauma kan worden onderverdeeld op basis van de oorzaak, aard, frequentie van de traumatische ervaring, of het tijdstip in de ontwikkeling waarop het trauma plaatsvond:
- Enkelvoudig trauma (Type 1): éénmalige traumatische ervaring.
- Meervoudig trauma (Type 2): meerdere losse traumatische ervaringen, bijvoorbeeld een ongeval gecombineerd met mishandeling.
- Complex trauma (Type 3): aanhoudende en herhaalde blootstelling aan traumatische ervaringen over een lange periode, zoals mishandeling, seksueel misbruik of verwaarlozing. Complex trauma ontstaat vaak al in de kindertijd, maar kan ook op latere leeftijd voorkomen in langdurig stressvolle omstandigheden.
Ontwikkelingstrauma
Ontwikkelingstrauma is de term die gebruikt wordt om de impact van vroeg, herhalend geweld, verwaarlozing, verlating of nadelige ervaringen binnen belangrijke relaties weer te geven (08).
Bij kindermishandeling is er vaak sprake van ontwikkelingstrauma of complex trauma, omdat de blootstelling aan stressvolle en onveilige situaties langdurig en herhaald kan zijn.
In het bijzonder heeft trauma, opgelopen in ons gezin van herkomst of in onze jeugdjaren, een verwoestende impact op ons verdere leven (09).
Leidt kindermishandeling altijd tot trauma?
Kindermishandeling kan verschillende gevolgen hebben en zet de ontwikkeling van een kind zwaar onder druk.
Wanneer een kind slachtoffer is van mishandeling, wordt het basisgevoel van veiligheid en vertrouwen in de wereld en in anderen aangetast. De buitenwereld kan hierdoor door het kind als vijandig of onbetrouwbaar worden ervaren. Kinderen die mishandeling meemaken kunnen hechtingsproblemen ervaren.
Daarnaast veroorzaakt kindermishandeling hevige stressreacties in het lichaam en brein. Wanneer deze stress regelmatig voorkomt tijdens de ontwikkeling, kan dit het functioneren van meerdere lichaamsystemen beïnvloeden: het hormonale systeem, het immuunsysteem, het vermogen om met stress om te gaan, en het vermogen om prikkels adequaat te verwerken. Zo kan kindermishandeling een kettingreactie van ontwikkelingsproblemen in gang zetten.
De mate waarin een kind wordt beïnvloed, hangt af van verschillende factoren:
- de ernst van het geweld, de verwaarlozing of het misbruik
- de leeftijd waarop het begint
- hoe lang het voortduurt
- het al dan niet aanwezig zijn van steun uit de omgeving
- de persoonlijkheid van het kind
- de mate van emotionele druk
- de aard van de relatie met de pleger
Dit betekent niet dat alle kinderen automatisch traumaklachten ontwikkelen. Gespecialiseerde professionele hulp, zoals therapie of begeleiding, kan nodig zijn. Tegelijkertijd kunnen beschermende factoren – zoals steun van een volwassene, een veilige omgeving of positieve ervaringen – veel verschil maken.
Let op: de gevolgen van kindermishandeling kunnen soms pas op latere leeftijd zichtbaar worden, bijvoorbeeld in de vorm van psychische of fysieke problemen.
Meer weten?
Hierboven las je de basisinformatie over trauma bij kindermishandeling en het kader van ACEs en PACEs.
Wil je hier meer over leren? Het VECK en de VK bieden een aantal relevante opleidingen aan. Daarnaast biedt de bronnenlijst inspiratie voor verdere verdieping.